Waarom het zijnsluik geen diagnostisch instrument is

Het Zijnsluik van Kieboom is binnen Nederland en Vlaanderen uitgegroeid tot een van de bekendste modellen rondom hoogbegaafdheid. Veel ouders, leerkrachten en professionals herkennen de beschrijvingen van perfectionisme, hoogsensitiviteit, kritische ingesteldheid en een sterk rechtvaardigheidsgevoel.

Juist omdat het model zo herkenbaar is, ontstaat soms de indruk dat deze kenmerken gebruikt kunnen worden om hoogbegaafdheid vast te stellen. In de praktijk blijkt dat echter een misverstand.

Wat is een diagnostisch instrument?

Een diagnostisch instrument is een hulpmiddel waarmee psychologen op een betrouwbare en wetenschappelijk onderbouwde manier informatie verzamelen. Denk bijvoorbeeld aan intelligentietests, vragenlijsten of observatiemethoden. Om iets als diagnostisch instrument te kunnen gebruiken moet duidelijk zijn:

• wat precies wordt gemeten;
• hoe betrouwbaar de meting is;
• hoe de resultaten moeten worden geïnterpreteerd;
• in hoeverre de uitkomsten onderscheid maken tussen verschillende groepen.

Voor het Zijnsluik zijn dergelijke wetenschappelijke onderbouwingen op dit moment beperkt beschikbaar.

Herkenning is niet hetzelfde als bewijs

Veel ouders herkennen hun kind in het Zijnsluik. Dat maakt het model waardevol als hulpmiddel om ervaringen bespreekbaar te maken. Toch is herkenning niet hetzelfde als wetenschappelijk bewijs.

Een kind kan bijvoorbeeld:

• perfectionistisch zijn zonder hoogbegaafd te zijn;
• hoogsensitief zijn zonder hoogbegaafd te zijn;
• een sterk rechtvaardigheidsgevoel hebben zonder hoogbegaafd te zijn;
• kritisch denken zonder hoogbegaafd te zijn.

Andersom geldt hetzelfde: er zijn ook hoogbegaafde kinderen die deze kenmerken nauwelijks laten zien.

Wat laat onderzoek zien?

Recent heb ik onderzocht in hoeverre de kenmerken uit het Zijnsluik terug te vinden zijn in wetenschappelijk onderzoek naar persoonlijkheid bij hoogbegaafde kinderen, adolescenten en jongvolwassenen. Daarbij werden 13 wetenschappelijke studies met in totaal bijna 10.000 deelnemers geanalyseerd. 

De resultaten laten zien dat de vier kenmerken niet consistent als groepseigenschappen van hoogbegaafden naar voren komen. Vooral kritische ingesteldheid werd ondersteund door onderzoek. Voor hoogsensitiviteit en rechtvaardigheidsgevoel werd gedeeltelijke ondersteuning gevonden. Perfectionisme kwam niet overtuigend naar voren als algemeen kenmerk van hoogbegaafdheid. 

Dat betekent niet dat het Zijnsluik “niet klopt”, maar wel dat het model niet gebruikt kan worden als bewijs voor hoogbegaafdheid. 

Het risico van checklist-denken

Wanneer het Zijnsluik als diagnostische checklist wordt gebruikt, kunnen verkeerde conclusies ontstaan. Een kind dat sterk perfectionistisch is, wordt soms automatisch als hoogbegaafd beschouwd. Tegelijkertijd kunnen hoogbegaafde kinderen die weinig perfectionisme of hoogsensitiviteit laten zien juist over het hoofd worden gezien.

Hierdoor ontstaat het risico dat kenmerken die bij veel verschillende kinderen voorkomen ten onrechte worden gezien als kenmerkend voor hoogbegaafdheid.

Waarvoor is het Zijnsluik wél bruikbaar?

Dat het Zijnsluik geen diagnostisch instrument is, betekent niet dat het geen waarde heeft. Het model kan helpen om gedrag en ervaringen van kinderen beter te begrijpen. Zo kan het bijvoorbeeld verklaren waarom een kind:

• veel vragen stelt;
• moeite heeft met onlogische regels;
• sterk reageert op onrechtvaardigheid;
• hoge eisen aan zichzelf stelt;
• diep nadenkt over complexe onderwerpen.

In die zin kan het Zijnsluik een waardevol gesprek- en observatiekader zijn voor ouders, onderwijsprofessionals en psychologen. 

Hoe kijken wij hiernaar bij Breinplus?

Bij Breinplus zien wij het Zijnsluik als een interessant en herkenbaar model dat kan helpen om de belevingswereld van een kind beter te begrijpen. Tegelijkertijd vinden wij het belangrijk om onderscheid te maken tussen herkenbare praktijkervaringen en wetenschappelijk onderbouwde diagnostiek.

Hoogbegaafdheid kan niet worden vastgesteld op basis van perfectionisme, hoogsensitiviteit of andere kenmerken uit het Zijnsluik alleen. Daarom kijken wij altijd naar het totaalbeeld: cognitieve capaciteiten, ontwikkeling, onderwijsbehoeften, persoonlijkheid en context. Niet het model, maar het individuele kind staat uiteindelijk centraal.