Het Zijnsluik van Kieboom: wat zegt de wetenschap?

Vrijwel iedereen die zich verdiept in hoogbegaafdheid komt vroeg of laat in aanraking met het Zijnsluik van Kieboom. In dit model wordt hoogbegaafdheid niet alleen beschreven vanuit cognitieve capaciteiten, maar ook vanuit de manier waarop hoogbegaafde mensen de wereld beleven. Kenmerken zoals perfectionisme, hoogsensitiviteit, een sterk rechtvaardigheidsgevoel en kritische ingesteldheid staan daarbij centraal.

Veel ouders herkennen deze beschrijvingen onmiddellijk. Ook in het onderwijs en binnen de diagnostische praktijk wordt het Zijnsluik regelmatig gebruikt om gedrag van hoogbegaafde kinderen te begrijpen. Maar hoe goed worden deze kenmerken eigenlijk ondersteund door wetenschappelijk onderzoek?

Wat is het Zijnsluik?

Volgens Kieboom bestaat hoogbegaafdheid uit cognitieve kenmerken en zijnskenmerken. Het cognitieve luik gaat over zaken als intelligentie, leren en probleemoplossend vermogen. Het Zijnsluik beschrijft vier kenmerken die volgens Kieboom het hart van hoogbegaafdheid vormen:

• perfectionisme;
• hoogsensitiviteit;
• rechtvaardigheidsgevoel en
• kritische ingesteldheid.

Hoewel deze kenmerken volgens Kieboom het absolute hart van hoogbegaafdheid beschrijven onderkent zij ook dat deze kenmerken niet exclusief zijn voor hoogbegaafden. Het gaat volgens haar vooral om de intensiteit waarmee deze eigenschappen worden ervaren.

Wat heb ik onderzocht?

Ik heb onderzocht in hoeverre de zijnskenmerken terug te vinden zijn in wetenschappelijk onderzoek naar persoonlijkheid bij hoogbegaafde kinderen, adolescenten en jongvolwassenen. Hiervoor heb ik 13 studies met in totaal bijna 10.000 deelnemers systematisch geanalyseerd en heb onderzocht in hoeverre de zijnskenmerken terug te vinden zijn in  wetenschappelijk onderzoek naar Big Five kenmerken bij hoogbegaafden.

De Big Five is het meest gebruikte wetenschappelijke model voor persoonlijkheid. Dit model beschrijft persoonlijkheid aan de hand van vijf brede dimensies:

• Openheid
• Consciëntieusheid
• Extraversie
• Altruïsme
• Neuroticisme. 

De belangrijkste conclusie van mijn onderzoek is dat het Zijnsluik niet naar voren komt als een universeel persoonlijkheidsprofiel van hoogbegaafden. Hoogbegaafde mensen vormen simpelweg een te diverse groep om allemaal dezelfde persoonlijkheidskenmerken te hebben. Dat betekent echter niet dat het Zijnsluik onjuist is. Sommige kenmerken blijken beter ondersteund te worden dan andere.

Kritische ingesteldheid wordt het sterkst ondersteund

Van de vier kenmerken uit het Zijnsluik blijkt kritische ingesteldheid het duidelijkst terug te komen in wetenschappelijk onderzoek. Hoogbegaafde deelnemers scoorden vaker hoger op openheid voor ervaringen: een persoonlijkheidskenmerk dat samenhangt met nieuwsgierigheid, reflectie, verbeeldingskracht, zelfstandig denken en het bevragen van bestaande aannames. 

Dat sluit goed aan bij wat veel ouders en professionals herkennen: kinderen die veel vragen stellen, logisch redeneren, inconsistenties opmerken en niet zomaar iets aannemen omdat een volwassene het zegt. 

Hoogsensitiviteit anders dan vaak gedacht

Ook voor hoogsensitiviteit werden gedeeltelijke aanwijzingen gevonden, maar niet op de manier waarop vaak wordt verondersteld. De onderzochte studies laten niet zien dat hoogbegaafden als groep meer angstig, kwetsbaar of emotioneel instabiel zijn. Wel lijken zij gemiddeld gevoeliger voor complexiteit, nuances, ideeën en ervaringen.Met andere woorden: de beschikbare wetenschap ondersteunt eerder een verhoogde ervaringsgevoeligheid dan een verhoogde emotionele kwetsbaarheid.

Rechtvaardigheidsgevoel krijgt beperkte steun

Het rechtvaardigheidsgevoel uit het Zijnsluik blijkt moeilijker wetenschappelijk aan te tonen. Er zijn aanwijzingen dat hoogbegaafden vaker geneigd zijn om na te denken over waarden, principes en eerlijkheid, maar het bewijs hiervoor is beperkt. Bovendien blijkt uit onderzoek niet dat hoogbegaafden als groep automatisch socialer, empathischer of behulpzamer zijn dan anderen. Een sterk rechtvaardigheidsgevoel lijkt eerder samen te hangen met kritisch en principieel denken dan met een algemene neiging om aardig of meegaand te zijn. 

Perfectionisme wordt het minst ondersteund

Misschien wel de meest opvallende bevinding is dat perfectionisme nauwelijks terugkomt als algemeen kenmerk van hoogbegaafdheid. Dat betekent niet dat perfectionisme niet voorkomt bij hoogbegaafde kinderen. Veel ouders en begeleiders zullen juist voorbeelden kunnen noemen waarbij perfectionisme een belangrijke rol speelt.

De literatuur laat echter zien dat perfectionisme geen kenmerk is dat automatisch bij hoogbegaafdheid hoort. Waarschijnlijk komt het vooral voor bij bepaalde subgroepen of ontstaat het door een combinatie van persoonlijkheid, omgeving, verwachtingen en ervaringen.

Wat betekent dit voor ouders en professionals?

Het Zijnsluik kan een waardevol model zijn om met kinderen in gesprek te gaan over hun ervaringen en beleving. Het biedt herkenning en taal voor gevoelens en gedrag die veel hoogbegaafde kinderen kunnen laten zien. Tegelijkertijd is voorzichtigheid belangrijk. Het model is niet bedoeld als diagnostisch instrument en ook niet als bewijs voor hoogbegaafdheid. Niet ieder hoogbegaafd kind is perfectionistisch. Niet ieder hoogbegaafd kind is hoogsensitief. En niet ieder hoogbegaafd kind heeft een sterk rechtvaardigheidsgevoel. 

De wetenschappelijke literatuur ondersteunt niet het idee dat alle hoogbegaafden hetzelfde persoonlijkheidsprofiel hebben. Wel lijken kenmerken die samenhangen met nieuwsgierigheid, verbeeldingskracht, reflectie en het onderzoeken van nieuwe ideeën relatief vaak voor te komen. Het Zijnsluik van Kieboom kan daarom waardevol zijn als gespreks- en reflectiekader, maar is minder geschikt als beschrijving van hoe hoogbegaafden “zijn”.

Uiteindelijk blijft iedere hoogbegaafde leerling uniek en blijft het belangrijk om te kijken naar wat dít kind op dít moment nodig heeft om zich optimaal te kunnen ontwikkelen.